Co stanie się z człowiekiem, kiedy przestaniemy akceptować własne ograniczenia? Jeszcze niedawno takie pytanie należało głównie do literatury science fiction. Dziś coraz częściej pojawia się w laboratoriach, klinikach, startupach technologicznych i dyskusjach o przyszłości medycyny.
Protezy sterowane aktywnością mózgu, implanty przywracające utracone funkcje, edycja genów i interfejsy łączące układ nerwowy z komputerem przestają być wyłącznie cyberpunkową fantazją. Nadal znajdują się na różnych etapach rozwoju, ale wspólnie pokazują kierunek, w którym zmierzamy: technologia nie tylko otacza człowieka. Coraz częściej zaczyna wchodzić bezpośrednio w jego ciało.
Najważniejsze pytanie nie brzmi jednak, czy potrafimy się ulepszać. Brzmi ono: gdzie kończy się leczenie, a zaczyna projektowanie nowego człowieka?
Czym jest transhumanizm?
Transhumanizm to nurt zakładający, że człowiek może wykorzystywać naukę i technologię do przekraczania biologicznych ograniczeń. Chodzi między innymi o walkę z chorobami, niepełnosprawnością, starzeniem się i ograniczeniami ludzkiego ciała.
W najbardziej umiarkowanej wersji transhumanizm oznacza rozwój medycyny. Sztuczne kończyny pozwalają odzyskać sprawność, implanty słuchowe umożliwiają odbieranie dźwięków, a urządzenia wspierające pracę serca przedłużają życie. Trudno sprzeciwiać się technologiom, które pomagają człowiekowi odzyskać utracone możliwości.
Granica zaczyna się jednak przesuwać, gdy celem przestaje być leczenie, a staje się nim ulepszanie zdrowego człowieka. Lepsza pamięć, szybsze reakcje, większa siła, dłuższe życie i bezpośrednie połączenie mózgu z komputerem tworzą wizję, w której ciało przestaje być czymś, co otrzymujemy, a zaczyna przypominać system możliwy do ciągłej modernizacji.
Wtedy pojawia się pytanie: czy nadal rozwijamy człowieka, czy zaczynamy tworzyć jego następcę?
Od leczenia do ulepszania
Granica między terapią a ulepszaniem nie zawsze jest oczywista. Proteza pozwalająca osobie po amputacji odzyskać możliwość chodzenia jest narzędziem medycznym. Co jednak stanie się wtedy, gdy sztuczna kończyna zacznie oferować większą siłę, wytrzymałość lub szybkość niż zdrowa biologiczna noga?
Podobny problem dotyczy wzroku, słuchu i pracy mózgu. Technologia może przywracać utracone funkcje, ale z czasem może również zacząć je rozszerzać. Człowiek mógłby widzieć w ciemności, odbierać zakresy dźwięku niedostępne dla naturalnego ucha albo korzystać z pamięci wspieranej przez zewnętrzne systemy.
Każdy pojedynczy krok może wydawać się rozsądny. Dopiero gdy spojrzymy na nie razem, zauważymy, że stopniowo zmieniamy znaczenie ludzkiego ciała.
Przestaje być granicą. Staje się platformą.
Interfejsy mózg–komputer
Jednym z najbardziej symbolicznych kierunków rozwoju są interfejsy mózg–komputer. Ich podstawowym celem jest odczytywanie aktywności układu nerwowego i zamienianie jej na polecenia zrozumiałe dla urządzeń.
Dla osób sparaliżowanych może to oznaczać możliwość sterowania kursorem, protezą albo innym sprzętem bez użycia mięśni. W takim zastosowaniu technologia może dawać realną niezależność ludziom, którzy wcześniej byli jej pozbawieni.
Jednocześnie połączenie mózgu z komputerem otwiera zupełnie nowe problemy. Dane dotyczące pracy mózgu nie są zwykłymi informacjami, takimi jak lokalizacja telefonu czy historia zakupów. Mogą dotyczyć reakcji, intencji, emocji i sposobu podejmowania decyzji.
Dlatego rozwój takich urządzeń prowadzi do pytania, którego wcześniej nie musieliśmy zadawać: czy aktywność naszego umysłu może stać się czyjąś własnością?
Jeżeli implant wymaga oprogramowania dostarczanego przez firmę, jego użytkownik może stać się zależny od aktualizacji, licencji i infrastruktury, nad którą nie ma pełnej kontroli. Wtedy część ludzkiego ciała zaczyna podlegać tym samym zasadom co urządzenie elektroniczne.
To niezwykła szansa dla medycyny, ale jednocześnie wyjątkowo niebezpieczny model zależności.
Edycja genów i biohacking
Drugim ważnym kierunkiem jest rozwój technologii pozwalających ingerować w materiał genetyczny. Ich zastosowanie może umożliwiać leczenie chorób wynikających z konkretnych mutacji oraz lepsze rozumienie mechanizmów działania organizmu.
Problem pojawia się wtedy, gdy edycja genów przestaje dotyczyć wyłącznie terapii. Jeżeli potrafilibyśmy wpływać na cechy przyszłego człowieka, szybko pojawiłoby się pragnienie wybierania nie tylko zdrowia, ale również wyglądu, wzrostu, zdolności fizycznych czy cech uznawanych za pożądane.
W tym miejscu technologia spotyka się z jednym z najstarszych ludzkich pragnień: chęcią zaprojektowania doskonalszego potomstwa. Historia pokazuje jednak, że próby definiowania „lepszego człowieka” rzadko pozostają neutralne.
Kto ustalałby, które cechy należy poprawiać? Kto decydowałby, co jest wadą, a co częścią ludzkiej różnorodności? Czy rodzice wybieraliby przyszłość dziecka, zanim mogłoby ono wyrazić własną wolę?
Biohacking przedstawiany jest czasem jako odzyskanie kontroli nad własnym ciałem. Człowiek nie chce czekać na instytucje ani wielkie firmy. Eksperymentuje sam, wszczepia proste chipy, korzysta z czujników i próbuje rozszerzać własne możliwości.
Ta niezależność może brzmieć atrakcyjnie, ale ma również ciemną stronę. Eksperymentowanie z organizmem bez odpowiedniej wiedzy, kontroli i warunków medycznych może prowadzić do infekcji, trwałych uszkodzeń i skutków, których nie da się łatwo odwrócić.
Ciało nie jest systemem komputerowym, który zawsze można przywrócić do ustawień fabrycznych.
Czy prywatność kończy się na skórze?
Współczesne urządzenia już dziś gromadzą informacje o śnie, ruchu, pulsie, lokalizacji i codziennych nawykach. Im bardziej technologia będzie integrować się z organizmem, tym bardziej szczegółowe staną się dane, które może rejestrować.
Implant medyczny może dostarczać lekarzowi informacji potrzebnych do leczenia. Ten sam zestaw danych może jednak interesować ubezpieczyciela, pracodawcę, reklamodawcę albo państwo.
Jeżeli system zna rytm serca, reakcje stresowe, poziom zmęczenia i sposób podejmowania decyzji, przestaje jedynie obserwować zachowanie człowieka. Zaczyna zaglądać pod jego powierzchnię.
Największe zagrożenie nie musi polegać na dosłownym odczytywaniu myśli. Wystarczy możliwość coraz dokładniejszego przewidywania zachowania.
System nie musi wiedzieć, co człowiek myśli. Może wiedzieć, co prawdopodobnie zrobi.
Nowa forma nierówności
Transhumanizm często przedstawiany jest jako projekt wyzwolenia człowieka od biologicznych ograniczeń. Istnieje jednak realne ryzyko, że dostęp do ulepszeń nie będzie równy.
Najbogatsi mogliby pozwolić sobie na lepsze zdrowie, dłuższe życie, sprawniejsze ciało i wydajniejszy umysł. Pozostali nie tylko mieliby mniej pieniędzy. Z czasem mogliby stać się fizycznie i poznawczo mniej konkurencyjni.
Nierówności społeczne przestałyby wtedy dotyczyć wyłącznie majątku i dostępu do edukacji. Zostałyby wpisane bezpośrednio w ciało.
Pracodawca mógłby preferować osoby z implantami zwiększającymi koncentrację. Wojsko mogłoby wymagać modyfikacji poprawiających reakcję i odporność. Firmy ubezpieczeniowe mogłyby traktować naturalne ciało jako większe ryzyko.
Ulepszenie przedstawiane jako dobrowolny wybór mogłoby szybko stać się warunkiem uczestnictwa w społeczeństwie.
Wtedy człowiek nie modyfikowałby się dlatego, że tego chce. Robiłby to dlatego, że bez ulepszeń nie mógłby konkurować z innymi.
Czy ulepszony człowiek pozostaje sobą?
Wymiana części ciała nie musi oznaczać utraty tożsamości. Człowiek z protezą nadal pozostaje sobą. Implant wspierający słuch albo pracę serca nie odbiera osobowości.
Sytuacja staje się jednak bardziej skomplikowana, gdy technologia zaczyna wpływać na pamięć, emocje i sposób podejmowania decyzji.
Jeżeli wspomnienia można zmieniać, czy nadal należą do tej samej osoby? Jeżeli system wspiera proces myślenia, gdzie kończy się decyzja człowieka, a zaczyna sugestia algorytmu? Jeżeli świadomość zostałaby skopiowana do komputera, czy powstałaby ta sama osoba, czy jedynie nowy byt przekonany, że jest oryginałem?
Transhumanizm często zakłada, że człowiek jest zbiorem informacji możliwym do ulepszenia albo przeniesienia. Nie mamy jednak pewności, czy świadomość rzeczywiście można oddzielić od biologicznego ciała.
Możemy skopiować dane. Nie wiemy, czy potrafimy skopiować doświadczenie bycia sobą.
Czy wszystko, co możliwe, jest potrzebne?
Rozwój technologii często przebiega według prostego mechanizmu. Najpierw pytamy, czy coś jest możliwe. Dopiero później zastanawiamy się, czy powinno zostać zrobione.
W przypadku technologii wpływających na ciało i umysł taka kolejność może być niebezpieczna. Skutki błędów nie będą dotyczyły wyłącznie urządzeń. Będą dotyczyły zdrowia, tożsamości i wolności ludzi.
Nie oznacza to, że należy zatrzymać rozwój medycyny albo odrzucić implanty. Technologie przywracające sprawność i ograniczające cierpienie mają ogromną wartość. Potrzebne są jednak jasne granice dotyczące bezpieczeństwa, dostępu do danych, odpowiedzialności producentów i prawa człowieka do zachowania biologicznej autonomii.
Ważne jest również prawo do odmowy ulepszania się.
Człowiek nie powinien stawać się gorszym obywatelem tylko dlatego, że nie chce zamienić własnego ciała w produkt wymagający aktualizacji.
Transhumanizm jako spełnienie cyberpunkowej wizji
Cyberpunk od dawna przedstawiał świat, w którym technologia wchodzi w ludzkie ciało. Implanty dawały bohaterom siłę, dostęp do sieci i nowe możliwości, ale niemal zawsze miały swoją cenę.
Ciało stawało się własnością korporacji. Wspomnienia mogły zostać zmienione. Ulepszenia zwiększały możliwości, lecz tworzyły zależność od producenta, oprogramowania i pieniędzy potrzebnych do dalszego funkcjonowania.
Najważniejsze ostrzeżenie cyberpunku nie brzmiało: technologia jest zła.
Brzmiało inaczej: technologia nigdy nie istnieje poza strukturą władzy.
Ktoś ją produkuje, ktoś kontroluje dostęp i ktoś ustala zasady działania. Dlatego pytanie o przyszłość transhumanizmu nie dotyczy wyłącznie tego, co będzie możliwe.
Dotyczy tego, kto będzie właścicielem ulepszonego człowieka.
Czy transhumanizm jest przyszłością ludzkości?
Integracja człowieka i technologii prawdopodobnie będzie postępować. Nie zacznie się jednak od nagłego pojawienia się postludzi. Będzie rozwijać się stopniowo, poprzez kolejne terapie, implanty i urządzenia, z których każde będzie miało praktyczne uzasadnienie.
Największe zmiany często nie wyglądają jak rewolucja. Stają się normalne krok po kroku.
Dlatego właśnie teraz potrzebna jest rozmowa o granicach. Nie po to, aby odrzucić technologię, ale aby nie pozwolić, by najważniejsze decyzje zostały podjęte wyłącznie przez firmy, laboratoria i ludzi posiadających największy kapitał.
Transhumanizm może przynieść ogromne korzyści. Może ograniczać cierpienie, przywracać sprawność i przedłużać zdrowe życie. Może jednak również stworzyć nowe nierówności, nowe formy nadzoru i zależność człowieka od technologii, której nie kontroluje.
Być może największym wyzwaniem nie będzie stworzenie doskonalszego człowieka. Będzie nim ustalenie, co właściwie oznacza doskonałość i kto ma prawo ją definiować.
Cyberpunk od lat ostrzegał, że technologia zmieni świat. Dzisiaj coraz wyraźniej widzimy, że zaczyna zmieniać również nas.
Pozostaje więc pytanie: czy przyszły człowiek będzie bardziej wolny dzięki technologii, czy jedynie lepiej przystosowany do systemu, który ją kontroluje?